(Sự cảnh báo cho một nền giáo dục đang nghiêng lệch)

Trong số những cuốn sách bàn về triết lý giáo dục mà tôi từng đọc, In Defense of a Liberal Education của Fareed Zakaria (bản dịch tiếng Việt: Biện hộ cho một nền giáo dục khai phóng) luôn là tác phẩm để lại ấn tượng sâu sắc nhất.

Không chỉ bởi tinh thần bảo vệ tri thức nhân văn, mà còn vì lời nhấn mạnh của tiến sĩ Nguyễn Xuân Xanh trong phần giới thiệu:
“Muốn tinh thần của một dân tộc trở nên mạnh mẽ, phải dạy khoa học, và cả giáo dục nhân văn. Nhân văn giúp đánh thức cảm xúc làm người, mở ra tầm nhìn xa và những mơ ước lớn.”

Những dòng chữ ấy bất giác trở lại trong tôi khi chứng kiến xu hướng nhiều trường đại học đồng loạt loại bỏ tổ hợp Văn – Sử – Địa (C00) khỏi phương án tuyển sinh. Một thay đổi tưởng như thuần kỹ thuật đã vô tình chạm vào tầng triết học sâu xa: điều gì là cốt lõi mà giáo dục muốn nuôi dưỡng?

---

Văn – Sử – Địa: Ba mảnh ghép của tư duy nhân văn tích hợp

Nếu có tổ hợp nào mang bản sắc trí tuệ và chiều sâu nhất định trong giáo dục phổ thông, đó chính là Văn – Sử – Địa. Ba môn này tạo nên một cấu trúc tri thức trọn vẹn:

• Văn giúp con người hiểu ngôn ngữ, cảm xúc, và nội tâm.
• Sử đặt ta trong dòng chảy thời gian, cho thấy sự tiếp nối và đứt gãy.
• Địa định vị con người trong không gian, môi trường, và bối cảnh sống.

Từ ba mảnh ghép ấy hình thành nên khả năng quan sát thế giới như một hệ thống thống nhất – điều mà giới học thuật quốc tế gọi là integrated humanities (nhân văn tích hợp).

Khi tổ hợp này bị tách rời, khi tư duy tích hợp bị phá vỡ, học sinh sẽ thiếu đi một phần quan trọng của tri thức nền tảng: hiểu mối liên hệ giữa con người – lịch sử – xã hội.

---

Chuẩn hóa thi cử: đúng về kỹ thuật, nhưng có thể sai về triết lý

Lý do chính được nhiều trường viện dẫn là phải tuân thủ quy định của Bộ Giáo dục: tổ hợp xét tuyển phải có Toán hoặc Ngữ văn, nhằm đảm bảo sự tương thích khi quy đổi điểm.

Về mặt quản lý, đây là yêu cầu hợp lý.
Nhưng về mặt triết lý, chuẩn hóa trở thành “mũi khoan” phá vào cấu trúc tư duy mà Văn – Sử – Địa từng nuôi dưỡng.

Giáo dục không chỉ đo lường điểm số; giáo dục cần đo đúng năng lực đặc thù của từng lĩnh vực. Khi một quy định kỹ thuật gây hệ quả làm “mất một chỉnh thể tri thức”, chúng ta có lý do để lo ngại.

---

Sự suy yếu của khối ngành xã hội: tín hiệu đáng suy ngẫm

Các nghiên cứu quốc tế và trong nước đều cho thấy tỉ lệ việc làm trái ngành ở nhóm nhân văn – xã hội cao hơn so với nhóm khoa học – kỹ thuật. Chính thực tế thị trường khiến nhiều người nhìn Văn – Sử – Địa với con mắt “không thực dụng”.

Nhưng đó là một diễn giải nguy hiểm.

Thế giới đang thay đổi quá nhanh.
Trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, kỹ sư không chỉ viết mã; họ phải hiểu con người, văn hóa, hành vi, lịch sử. Những câu hỏi mà AI không thể trả lời đúng bản chất luôn mang màu sắc nhân văn:

• Điều này có công bằng không?
• Mẫu dữ liệu có phản ánh toàn bộ bối cảnh xã hội không?
• Công nghệ này phục vụ ai, và gây tổn thương cho ai?

Steve Jobs từng nói:
“Công nghệ thôi là chưa đủ. Công nghệ phải hòa làm một với nghệ thuật và nhân văn.”

Ngay cả các đại học hàng đầu thế giới như Harvard, Stanford đều bắt buộc sinh viên mọi ngành phải học các môn trong khối General Education: lịch sử, văn chương, triết học. Họ hiểu rằng không thể đào tạo một người thợ giỏi mà thiếu đi chiều sâu của một con người có phẩm giá.

---

Khi Văn – Sử – Địa bị hạ thấp, điều gì sẽ mất trước tiên?

Chúng ta có thể có:

• nhiều kỹ sư giỏi hơn,
• nhiều chuyên viên kỹ thuật hơn,
• nhiều người xử lý dữ liệu chính xác hơn.

Nhưng chúng ta có nguy cơ thiếu đi:

• những cá nhân hiểu con người để dẫn dắt xã hội,
• những bộ óc biết đối thoại với lịch sử,
• những tâm hồn có khả năng cảm thông và tự vấn.

Nhà giáo dục Ellen Key từng nói:
“Giáo dục cho bạn kỹ năng. Giáo dục nhân văn cho bạn phẩm giá.”

Đó chính là lý do bất kỳ hệ thống giáo dục tiến bộ nào cũng không bao giờ xem nhẹ các môn nhân văn.

---

Giải pháp: Không loại bỏ, mà phải tái thiết lập tinh thần nhân văn

Thay vì bỏ tổ hợp C00, các trường đại học hoàn toàn có thể:

• thiết kế lại tổ hợp mới nhưng vẫn giữ sự kết nối tự nhiên giữa Văn – Sử – Địa;
• áp dụng mô hình giáo dục đại cương chặt chẽ hơn, để sinh viên kỹ thuật hay kinh tế cũng phải học các môn nhân văn cơ bản;
• giữ vững triết lý giáo dục khai phóng trong tuyển sinh và đào tạo.

Một nền giáo dục tốt không đo lường mọi thứ bằng điểm số. Nó dám nuôi dưỡng những giá trị “không thể đo được”:
trí tưởng tượng, lòng cảm thông, khả năng lập luận, và bản lĩnh tự vấn.

---

Lời kết

Sự suy giảm vai trò của Văn – Sử – Địa không chỉ là câu chuyện của một tổ hợp xét tuyển. Đó là lời cảnh báo về sự lệch chuẩn trong triết lý giáo dục. Nếu chúng ta không bảo vệ những mạch nguồn nhân văn, xã hội tương lai sẽ thiếu đi những con người có chiều sâu, có phẩm giá, có tầm nhìn.

Kính mời quý độc giả tiếp tục theo dõi trang Nguyễn Công Khanh để cập nhật những bài viết đa lĩnh vực – từ giáo dục, công nghệ, xã hội đến tư duy khai phóng – nhằm cùng nhau xây dựng một cộng đồng học thuật lành mạnh và tiến bộ.

🎯Tham khảo các bài viết bằng tiếng Anh về Việt Nam trên trang web “Vietnamese Language Journey”!